Waarom lijkt God zo wreed tegenover mensen?

In het Oude Testament lezen we veel verhalen over mensen en hele volken die zware gevolgen moesten dragen. Die verhalen laten ons vaak achter met een gewicht op het hart en met een stille vraag: is God werkelijk zo wreed? Het is een eerlijke vraag, en ze verdient een eerlijke, onhaastige blik.

Een heel andere wereld

Laten we beginnen met te bedenken hoe anders de oude wereld was. Het was geen veilige plek. Wreedheid was overal, het leven was kort en voor de meeste mensen ook heel zwaar. Wat we ook van die tijd denken, we moeten het lezen met dat beeld voor ogen.

In die wereld koos God één volk uit om zijn wil door te geven aan de anderen en om wet en orde onder de mensen te brengen. Israël kreeg de Tora en Gods eigen zorg, waardoor het volk werd afgezonderd als een heilig voorbeeld voor de rest van de wereld. Eeuwenlang probeerde God geduldig telkens opnieuw de mensheid naar iets beters te leiden.

Het is de moeite waard om te zien hoe ver de mensheid sindsdien is gekomen, van tijden waarin kinderen op altaren werden verbrand en misbruik, slavernij en onrecht gewoon waren. God heeft alles in handen, en toch wil hij dat mensen groeien. Hij wil ons niet vernietigen. Hij wil ons naar een betere toekomst brengen. En zoals de geschiedenis laat zien, is het heel moeilijk om mensenharten te richten op vriendelijkheid, eerlijkheid en onbaatzuchtigheid, omdat mensen steeds terugkeren naar de oude duisternis.

Laten we kijken wat de profeten zeggen, in de volgorde waarin ze leefden, en hun eigen woorden laten zien wat er gebeurde.

Amos: een waarschuwing tegen wreedheid tussen mensen

Amos sprak in de achtste eeuw voor Christus, eerst tot de volken rondom Israël en daarna tot Israël zelf. Hij begint met de manier waarop ze elkaar behandelden. Ammon, een naburig volk, was ten strijde getrokken om zijn grenzen te vergroten en had de zwaksten iets verschrikkelijks aangedaan:

13De Here zegt: ‘Steeds weer hebben de inwoners van Ammon gezondigd en dat zal Ik niet vergeten. Zij zullen er niet langer ongestraft afkomen. Want tijdens de strijd in Gilead, die zij voerden om gebiedsuitbreiding te krijgen, begingen zij wrede misdaden, zoals het met het zwaard opensnijden van zwangere vrouwen.

( Amos 1:13 )

Dan richt Amos zich tot Gods eigen volk. Ook zij waren schuldig, en de lijst die volgt gaat over geld en macht die tegen de armen werden gebruikt:

6De Here zegt: ‘De inwoners van Israël hebben steeds weer gezondigd en dat is iets dat Ik niet vergeet. Ook zij zullen er niet ongestraft van afkomen. Want zij hebben het recht geweld aangedaan door zich te laten omkopen en zij verkochten de armen, die hun schulden niet konden afbetalen, als slaven. Zij verkopen die mensen zelfs om een paar sandalen. 7Zij trappen de armen in het stof en lopen over de weerlozen heen. En een man en zijn vader gaan naar hetzelfde meisje en ontwijden zo mijn heilige naam.

( Amos 2:6-7 )

Jeremia: een lang geduld en een verdriet

Jeremia was profeet in Jeruzalem in de laatste decennia voordat de stad viel voor Babylon, rond 600 voor Christus. Velen van zijn volk waren zich gaan wenden tot de verering van Baäl en Molech, en kinderen werden op altaren geofferd. Let op hoe God hierover spreekt. Het was iets wat hij nooit had gevraagd en waar hij zelfs nooit aan had gedacht:

5Zij hebben hoge altaren gebouwd voor Baäl waarop zij hun kinderen als offers verbranden. Zoiets heb Ik hun nooit bevolen en dat zou ook nooit in Mij zijn opgekomen!

( Jeremia 19:5 )

De profeet beschrijft ook een land dat leed onder de manier waarop de mensen erin leefden:

10Overal in het land wordt echtbreuk gepleegd. Het land treurt, de vloek van God rust erop. De groene weiden liggen er uitgedroogd bij. Iedereen jaagt het kwaad na en zoekt zijn kracht in onrecht.

( Jeremia 23:10 )

Jeremia herinnert het volk er vervolgens aan hoe lang God al tot hen sprak. Drieëntwintig jaar lang had hij hen gewaarschuwd, en God had vóór hem andere profeten gestuurd:

2-3‘Tijdens de afgelopen drieëntwintig jaar,’ zei Jeremia, ‘vanaf het dertiende regeringsjaar van koning Josia, de zoon van Amon, tot nu toe heeft God mij zijn berichten gestuurd. Ik heb ze waarheidsgetrouw aan u doorgegeven, maar u hebt niet geluisterd. 4Door de jaren heen heeft God steeds weer zijn profeten naar u toegestuurd, maar u weigerde te luisteren. 5Elke keer zeiden zij hetzelfde tegen u: “Keer terug van de slechte weg waarop u zich bevindt en bekeer u van de slechte daden die u doet. Alleen dán kunt u blijven wonen in dit land dat de Here u en uw voorouders voor altijd gaf.

( Jeremia 25:3-5 )

De gevolgen, toen ze kwamen, waren niet bedoeld als het einde van het verhaal. God gaf zijn volk deze belofte van zorg naast de tuchtiging:

11Want Ik ben met u en zal u redden,’ zegt de Here. ‘Ik zal de volken waarheen Ik u heb gestuurd volledig vernietigen, maar u zal Ik niet uitroeien. Ik zal u wel straffen, u zult er niet ongestraft vanaf komen.

( Jeremia 30:11 )

Hij legt ook uit waarom de tuchtiging nodig was, en spreekt zachtjes tot mensen die de pijn voelden en haar niet begrepen:

15Waarom beklaagt u zich nu over uw zonde als over een wond die niet meer te genezen is? Ik heb u zo vaak moeten straffen wegens de enorme omvang van uw schuld.

( Jeremia 30:15 )

En er is een belofte dat het op een dag allemaal zin zal krijgen:

24De Herezal zijn brandende toorn pas laten bedaren wanneer Hij alle plannen waartoe Hij had besloten, heeft uitgevoerd. Later zult u begrijpen wat Ik u nu vertel.’

( Jeremia 30:24 )

In het volgende hoofdstuk zien we het hart achter dit alles. Zelfs terwijl God Israël terechtwijst, spreekt hij over het volk zoals een ouder spreekt over een geliefd kind:

20De Here antwoordt: ‘Israël is nog steeds mijn zoon, mijn liefste kind. Ik moest hem vaak straffen, maar Ik houd nog steeds van hem. Ik verlang naar hem en zal hem zeker helpen.’

( Jeremia 31:20 )

In de tijd van Jeremia zeiden mensen dat kinderen lijden voor wat hun ouders deden. God antwoordt dat ieder mens verantwoordelijk is voor zijn eigen keuzes:

30want iedereen zal voor zijn eigen zonden sterven, ieder moet voor zijn eigen zonden boeten.

( Jeremia 31:30 )

Later, toen Jeruzalem op het punt stond te vallen, sprak Jeremia opnieuw over de altaren in het dal van Ben-Hinnom, waar kinderen werden geofferd aan de god Molech, en Gods verdriet daarover is duidelijk:

35Zij hebben altaren voor Baäl gebouwd in het Ben-Hinnomdal. Daar hebben zij zelfs hun kinderen verbrand als offers aan Moloch, iets dat Ik nooit heb bevolen, wat Ik Mij zelfs niet kan voorstellen. Wat een gruwelijk kwaad! En wat heeft Juda daardoor enorm gezondigd!

( Jeremia 32:35 )

Ezechiël: de redenen op een rij

Ezechiël was profeet onder de mensen die al uit Jeruzalem naar Babylon waren weggevoerd. Zijn boodschappen beschrijven wat er in de stad zelf gebeurde. Eerst een beeld van een land vol geweld:

23Maak ketens klaar voor mijn volk, want overal in het land worden bloedbaden aangericht. Jeruzalem is vol geweld.

( Ezechiël 7:23 )

De mensen zeiden ook tegen zichzelf dat God het niet zag en zich er niets van aantrok. God antwoordt dat hij alles ziet:

9Maar Hij antwoordde: ‘De zonden van de inwoners van Israël en Juda zijn onmetelijk groot, het hele land is vol moord en overal wordt het recht verkracht, want zij denken bij zichzelf: de Here heeft het land verlaten en ziet ons toch niet!

( Ezechiël 9:9 )

Ezechiël waarschuwt voor de harde oordelen die over Jeruzalem zouden komen, en voor een verrassend doel daarvan: overlevenden zouden in Babylon aankomen, en hun verhalen zouden de ballingen laten zien dat niets zonder reden was gebeurd.

21Want de Here zegt: ‘Vier grote straffen die alle leven zullen uitroeien, staan Jeruzalem te wachten: oorlog, hongersnood, verscheurende wilde dieren en epidemieën. 22Er zullen echter overlevenden zijn en zij zullen u gezelschap komen houden in de ballingschap. Dan zult u met eigen ogen kunnen zien hoe goddeloos zij zijn. Dan zult u weten dat Ik alle recht had Jeruzalem te vernietigen. 23U zult het met Mij eens zijn dat alles wat Ik Israël heb aangedaan, niet zonder reden was.’

( Ezechiël 14:21-23 )

God spreekt er ook over dat zijn eigen kinderen aan afgoden werden geofferd, wat hij ervoer als verraad:

20De zonen en dochters die u voor Mij ter wereld had gebracht, offerde u als voedsel aan uw goden. Zij zijn er niet meer. Was het al niet erg genoeg dat u een prostituee was? 21Moest u mijn kinderen ook nog ombrengen in het vuur van heidense altaren?

( Ezechiël 16:20-21 )

En hij herinnert het volk aan Sodom, een stad die beroemd is om haar lot. De reden die wordt genoemd, kan een verrassing zijn. Het was niet alleen geweld, maar ook hoogmoed, welvaart en het afwenden van de armen:

49De zonden van uw zuster Sodom waren arrogantie, vraatzucht en onverschilligheid, terwijl buiten haar deur de armen en behoeftigen gebrek leden zonder dat zij hen hielp. 50Terwijl Ik toekeek, deed zij afschuwelijke dingen. Daarom heb Ik haar weggevaagd, zoals u weet.

( Ezechiël 16:49-50 )

Ten slotte somt Ezechiël één voor één het onrecht op dat Jeruzalem vulde: leiders die doodden, weduwen en wezen die onrecht werd aangedaan, valse beschuldigingen die onschuldigen de dood in joegen, en wreedheid binnen het gezin:

6Iedere leider van Israël die binnen uw muren woont, maakt misbruik van zijn macht om te kunnen moorden. 7Vaders en moeders worden met minachting behandeld, immigranten en bezoekers worden gedwongen u te betalen voor uw ‘bescherming’, wezen en weduwen wordt onrecht aangedaan. 8De heilige dingen van God worden veracht, mijn sabbatten worden verwaarloosd. 9In uw midden wonen kwaadsprekers die er op uit zijn bloed te vergieten, die offermaaltijden houden op de bergen en overal schandelijke dingen doen. 10Er zijn onder u mannen die overspel plegen met de vrouw van hun vader en gemeenschap hebben met ongestelde vrouwen. 11Overspel met een buurvrouw, een schoondochter, een zuster, het is voor velen een heel gewone zaak. 12Huurmoordenaars, woekeraars en afpersers zijn er in overvloed. Nooit denkt u zelfs maar aan Mij of aan mijn geboden,” zegt de Oppermachtige Here.

( Ezechiël 22:6-12 )

Wat we hieruit kunnen meenemen

Wanneer we deze passages in volgorde lezen, wordt het beeld duidelijker. Aan de ellende die kwam, gingen lange waarschuwingen vooraf. Ze volgde op echte wreedheid, vooral tegenover de zwakken en de jongen. En ze kwam van een God die over zijn volk spreekt als over zijn geliefde kinderen, die er geen plezier in heeft hen terecht te wijzen, en die daarna steeds een toekomst blijft beloven.

Er waren heel zware tijden, waarin God werkte om mensen tot inkeer te brengen en deze wereld tot een betere plek te maken. We zijn sindsdien een eind gekomen, en toch valt er ook nu nog veel te herstellen onder ons.

Lijden hoort bij deze gebroken wereld, en het Nieuwe Testament verbergt dat niet. Het zegt ons ook dat God er niet ver van af stond. In Jezus kwam hij erin, en wie hem volgen, ontdekken dat zelfs tegenspoed zijn leven kan laten zien:

10Omdat wij dagelijks ons leven voor Jezus inzetten, ervaren wij in ons lichaam het sterven van Jezus en zo komt ook het leven van Jezus in ons tot uiting.

( 2 Korinthiërs 4:10 )

Misschien is het beste antwoord op de vragen die deze pagina's oproepen een nederig antwoord: langzaam lezen, erop vertrouwen dat Gods geduld groter is dan wij kunnen zien, en hem vragen ons deel te maken van het herstel.